สารานุกรมพืชในประเทศไทย
(The Encyclopedia of Plants in Thailand)


หมวดตัวอักษร 


Index to botanical names


ค้นหาคำศัพท์
ค้นหาคำศัพท์   

ผักบุ้ง

ผักบุ้ง, สกุล
วันที่ 6 มิถุนายน 2554

Ipomoea

Convolvulaceae

ไม้เถาล้มลุก มีน้อยที่เป็นไม้พุ่ม ใบเดี่ยว เรียงสลับ บางครั้งใบแยกเป็นพู ดอกออกเป็นช่อแบบช่อกระจุก ส่วนมากออกตามซอกใบ กลีบเลี้ยง 5 กลีบ ติดทน กลีบดอกรูปแตรหรือรูประฆัง หยัก 5 กลีบตื้นๆ หรือเกือบเรียบ เห็นแถบกลางกลีบชัดเจน เกสรเพศผู้ 5 อัน ขนาดมักไม่เท่ากัน ส่วนมากมีขนหรือต่อมที่โคน อับเรณูไม่บิดเวียน อับเรณูเป็นหนามละเอียด จานฐานดอกรูปวงแหวน รังไข่อยู่เหนือวงกลีบ ก้านเกสรเรียวยาว ยอดเกสรเป็นตุ่ม ผลแบบแคปซูล มี 4 หรือ 6 ซีก เมล็ดส่วนมากมี 4-6 เมล็ด รูปสามเหลี่ยมหรือคล้ายครึ่งวงกลม สกุลผักบุ้งมีสมาชิกมากกว่า 600 ชนิด ส่วนมากมีเขตการกระจายพันธุ์ในเขตร้อนโดยเฉพาะอเมริกา ในไทยมีเกือบ 30 ชนิด รวมที่ปลูกเป็นไม้ประดับ




ผักบุ้ง
วันที่ 6 มิถุนายน 2554

Ipomoea aquatica Forssk.

Convolvulaceae

ไม้เถาล้มลุก ไม้น้ำหรือขึ้นตามที่ชื้นแฉะ เกลี้ยง มีรากตามข้อ ใบรูปไข่ รูปขอบขนาน หรือรูปใบหอก ยาว 3.5-17 ซม. ปลายใบแหลมหรือแหลมยาว โคนใบตัด รูปหัวใจ หรือเป็นเงี่ยงลูกศร ก้านใบยาว 3-14 ซม. ช่อดอกมี 1-5 ดอก ก้านช่อยาว 1.5-9 ซม. โคนช่อมีขนสั้นนุ่ม ใบประดับเป็นแผ่นเกล็ดขนาดประมาณ 1-2 มม. ก้านดอกยาว 1.5-5 ซม. กลีบเลี้ยงเกลี้ยง กลีบคู่นอกรูปไข่แกมรูปขอบขนาน ยาว 7-8 มม. ขอบมักเป็นสีขาว ปลายมน เป็นติ่งแหลม 3 กลีบในรูปไข่ ยาวประมาณ 8 มม. กลีบดอกรูปแตร ยาว 3.5-5 ซม. เกลี้ยง สีขาว ชมพู หรืออมม่วง กลางกลีบมักมีสีเข้ม เกสรเพศผู้และเพศเมียไม่ยื่นพ้นปากหลอดกลีบดอก รังไข่รูปกรวย เกลี้ยง แคปซูลรูปไข่เกือบกลม เส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 1 ซม. แห้งแล้วแตกยาก เมล็ดมีขนสั้นหนานุ่ม ผักบุ้งมีเขตการกระจายพันธุ์กว้างในเขตร้อนทั้งในอเมริกาใต้ แอฟริกา เอเชีย และออสเตรเลีย ขึ้นตามที่โล่ง ทุ่งนา หนองน้ำ จนถึงระดับความสูงประมาณ 400 เมตร

ชื่อสามัญ  Swamp morning glory, Water spinach, Swamp cabbge

ชื่ออื่น   กำจร (แม่ฮ่องสอน); ผักทอดยอด (ภาคกลาง) อนึ่ง ยังมีชื่อเรียกไปตามลักษณะที่มีความผันแปรของใบ ลำต้น และดอก เช่นผักบุ้งแดง ผักบุ้งหนอง ผักบุ้งนา ผักบุ้งไทย และผักบุ้งจีน

ใบรูปใบหอก โคนเป็นเงี่ยงแบบลูกศร
(ภาพ: ปทุมธานี)

กลีบดอกมีสีเข้มกลางดอก ผลแบบแคปซูลรูปไข่
(ภาพ: ปทุมธานี)

ต้นที่มีดอกสีขาว ซึ่งเรียกว่าผักบุ้งจีน
(ภาพ: ระโนด นครศรีธรรมราช)

ผักบุ้งต้น
วันที่ 6 มิถุนายน 2554

Ipomoea carnea Jacq ssp. fistulosa (Mart.) D. F. Austin

Convolvulaceae

ดูที่ ผักบุ้งฝรั่ง

ผักบุ้งทะเล
วันที่ 2 มิถุนายน 2551

Ipomoea pes-caprae (L.) R. Br.

Convolvulaceae

ไม้ล้มลุกทอดเลื้อยไปตามพื้น ลำต้นเกลี้ยง ยาวได้ถึง 30 ม. มีรากตามข้อ ใบเดี่ยวเรียงสลับ รูปรี รูปไข่ กลม คล้ายไต รูปหัวใจ หรือรูปขอบขนาน ยาว 3.5-9 ซม. ปลายใบกลม มีติ่งหนาม เว้าตื้น หรือแฉกลึก โคนใบรูปลิ่มกว้าง ตัด หรือเว้าตื้นๆ รูปหัวใจ ขอบใบเกลี้ยง แผ่นใบหนา เกลี้ยง ด้านล่างมีต่อม 2 ต่อม ก้านใบยาว 2-10 ซม. ดอกออกเป็นช่อกระจุกตามซอกใบ ก้านช่อดอกยาว 4-14 ซม. ใบประดับรูปสามเหลี่ยมกว้าง ยาวประมาณ 0.3 ซม. ร่วงง่าย ก้านดอกยาว 2-2.5 ซม. ดอกรูปลำโพง กลีบเลี้ยงและกลีบดอกมีจำนวนอย่างละ 5 กลีบ กลีบเลี้ยงยาวไม่เท่ากัน กลีบนอก 2 กลีบ รูปรีหรือรูปไข่ ยาว 0.5-0.8 ซม. กลีบใน 3 กลีบ เกือบกลม เว้า ขนาดประมาณ 0.7-1 ซม. กลีบดอกสีม่วง ปากหลอดมีสีเข้ม เกสรเพศผู้ 5 อัน ก้านเกสรเพศผู้รูปเส้นด้าย อยู่ภายในหลอดกลีบดอก รังไข่เกลี้ยง ยอดเกสรมี 2 พู ผลแบบแคปซูล กลมๆ เส้นผ่านศูนย์กลาง 1-1.7 ซม. เกลี้ยง เมล็ดรูปสามเหลี่ยมกลม เส้นผ่านศูนย์กลาง 0.7-0.8 ซม. สีดำ มีขนสีน้ำตาลหนาแน่น ผักบุ้งทะเลมีเขตการกระจายพันธุ์กว้างพบแถบชายทะเลทั่วโลกในเขตร้อน ในไทยพบเฉพาะตามชายฝั่งทะเลทางภาคตะวันออกเฉียงใต้ ภาคตะวันตกเฉียงใต้ และภาคใต้ ขึ้นตามชายหาด เนินทราย ที่โล่งแห้งแล้งใกล้ชายฝั่งทะเล

ช่อดอกแบบช่อกระจุกออกตามซอกใบ กลีบดอกสีม่วง ปากหลอดมีสีเข้ม กลีบดอกสีม่วง
(ภาพ: บางสะพาน, ประจวบคีรีขันธ์)

ลำต้นทอดเลื้อยไปตามพื้น ปลายใบเว้า โคนใบรูปหัวใจ
(ภาพ: บางสะพาน, ประจวบคีรีขันธ์)


ผักบุ้งทะเลขาว
วันที่ 2 มิถุนายน 2551

Ipomoea imperati (Vahl) Griseb.

Convolvulaceae

ไม้ล้มลุกทอดเลื้อยไปตามพื้น ลำต้นเกลี้ยง ยาวได้ประมาณ 5 ม. มีรากตามข้อ ใบเดี่ยวเรียงสลับ บางครั้งมี 3-5 แฉก แผ่นใบรูปไข่ รูปขอบขนาน หรือรูปใบหอก ยาว 1.5-3 ซม. ปลายใบมน เว้าตื้น หรือแฉกลึก โคนใบตัด หรือเว้าตื้นๆ รูปหัวใจ ขอบใบเรียบ แผ่นใบค่อนข้างหนา เกลี้ยงทั้งสองด้าน ก้านใบยาว 0.5-4 ซม. ดอกออกเดี่ยวๆ หรือเป็นกระจุก 2-3 ดอก ตามซอกใบ ก้านช่อดอกยาวได้ประมาณ 2 ซม. ใบประดับรูปสามเหลี่ยม ยาวประมาณ 0.2 ซม. ก้านดอกยาว 0.7-1.5 ซม. ดอกรูปลำโพง กลีบเลี้ยงและกลีบดอกมีจำนวนอย่างละ 5 กลีบ กลีบเลี้ยงยาวไม่เท่ากัน รูปขอบขนาน กลีบนอก 2 กลีบ ยาว 0.7-1 ซม. กลีบใน 3 กลีบ ยาวประมาณ 1.5 ซม. กลีบดอกขาว หลอดกลีบสีเหลืองอ่อน บางครั้งมีสีแดงเข้มที่ปากหลอด เกสรเพศผู้ 5 อัน ก้านเกสรเพศผู้รูปเส้นด้าย ยาวไม่เท่ากัน อยู่ภายในหลอดกลีบดอก รังไข่เกลี้ยง ยอดเกสรมี 2 พู ผลแบบแคปซูล กลมๆ เส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 1 ซม. เกลี้ยง เมล็ดรูปสามเหลี่ยมกลม ขนาดประมาณ 0.8 ซม. มีขนสั้นหนานุ่ม ขอบมีขนยาว ผักบุ้งทะเลขาวมีเขตการกระจายพันธุ์กว้างพบแถบชายทะเลทั่วโลกในเขตร้อน ในไทยพบเฉพาะตามชายฝั่งทะเลทางภาคตะวันออกเฉียงใต้ ภาคตะวันตกฉียงใต้ และภาคใต้ ขึ้นตามชายหาด เนินทราย ที่โล่งแห้งแล้งใกล้ชายฝั่ง ระดับความสูงจนถึงประมาณ 100 เมตร แต่จำนวนประชากรไม่หนาแน่นเหมือนผักบุ้งทะเล Ipomoea pes-caprae (L.) R. Br.

ลำต้นทอดเลื้อยไปตามพื้น ปลายใบมน โคนใบรูปหัวใจ
(ภาพ: บางเบิด, ชุมพร)

ดอกสีขาวนวล มีสีเข้มภายในหลอดกลีบดอก
(ภาพ: บางเบิด, ชุมพร)


ผักบุ้งฝรั่ง
วันที่ 6 มิถุนายน 2554

Ipomoea carnea Jacq ssp. fistulosa (Mart.) D. F. Austin

Convolvulaceae

ไม้พุ่ม สูง 2-5 ม. กิ่งอ่อนมีขนละเอียด กิ่งแก่มีช่องอากาศกระจาย ใบรูปไข่หรือแกมรูปขอบขนาน ยาว 6-25 ซม. ปลายใบแหลมยาว ปลายเรียวเป็นติ่งแหลม โคนใบรูปหัวใจหรือตัด แผ่นใบมีขนละเอียดทั้งสองด้าน หรือด้านบนเกลี้ยง เส้นแขนงใบข้างละ 7-9 เส้น ก้านใบยาว 2.5-15 ซม. ช่อดอกมีดอกจำนวนมาก ก้านช่อยาว 5-10 ซม. ใบประดับรูปไข่ขนาดเล็ก ร่วงง่าย ก้านดอกยาว 1-1.5 ซม. กลีบเลี้ยงรูปไข่เกือบกลม ยาวเท่าๆ กัน หรือ 3 กลีบในยาวกว่าเล็กน้อย ยาว 5-6 มม. ด้านนอกมีขนละเอียด กลีบดอกรูปแตร ยาว 7-9 ซม. สีชมพูหรืออมม่วงอ่อน มีสีเข้มกลางดอก หลอดกลีบด้านนอกและแถบกลางกลีบมีนวลแป้ง เกสรเพศผู้และเพศเมียไม่ยื่นพ้นปากหลอดกลีบดอก เกสรเพศผู้ขนาดไม่เท่ากัน อับเรณูรูปแถบ โคนเป็นเงี่ยง รังไข่และโคนก้านเกสรเพศเมีมีขนละเอียด แคปซูลรูปไข่ ยาว 1.5-2 ซม. ปลายเป็นติ่งแหลม มี 4 ซีก เมล็ดขนาดประมาณ 1 ซม. มีขนยาวคล้ายไหมสีน่ำตาลทั่วไป ผักบุ้งฝรั่งมีถิ่นกำเนิดในอเมริกาเขตร้อน นิยมปลูกเป็นไม้ประดับทั่วไป
หลายส่วนมีสรรพคุณเป็นสมุนไพร โดยเฉพาะราก และน้ำยางมีสรรพคุณเป็นยาระบาย และรักษาโรคผิวหนัง แต่ต้องใช้ด้วยความระมัดระวังเนื่องจากอาจเป็นพิษได้ นอกจากนี้ยังเป็นพิษต่อสัตว์เลี้ยงด้วย

ชื่อพ้อง  Ipomoea fistulosa Mart. ex Choisy

ชื่อสามัญ  Morning Glory Tree, Bush Morning Glory, Pink Morning Glory

ไม้พุ่ม ช่อดอกมีดอกจำนวนมาก
(ภาพ: บางบัวทอง กรุงเทพฯ cultivated)

กลีบดอกสีชมพูหรืออมม่วงอ่อน ตรงกลางมีสีเข้ม
(ภาพ: บางบัวทอง กรุงเทพฯ cultivated)

กลีบเลี้ยงขนาดเล็กเรียงซ้อนเหลื่อม
(ภาพ: บางบัวทอง กรุงเทพฯ cultivated)

ผักบุ้งรั้ว
วันที่ 6 มิถุนายน 2554

Ipomoea carnea Jacq ssp. fistulosa (Mart.) D. F. Austin

Convolvulaceae

ดูที่ ผักบุ้งฝรั่ง

ผักบุ้งรั้ว
วันที่ 4 สิงหาคม 2551

Ipomoea mauritiana Jacq.

Convolvulaceae

ไม้เถาล้มลุก ยาวได้ประมาณ 10 ม. มีหัวใต้ดิน ใบเดี่ยวเรียงสลับ รูปฝ่ามือ ขนาดประมาณ 7-18 x 7-22 ซม. มี 5-7 แฉก แฉกลึกประมาณกึ่งหนึ่งหรือมากว่า แฉกรูปรีหรือรูปใบหอก ก้านใบยาว 3-10 ซม. ช่อดอกออกตามซอกใบ ก้านช่อยาว 2-20 ซม. ก้านดอกย่อยยาว 1-1.2 ซม. กลีบเลี้ยงและกลีบดอกมีจำนวนอย่างละ 5 กลีบ กลีบเลี้ยงติดทน ขนาดเท่าๆ กัน หรือกลีบคู่นอกสั้นกว่า กลีบรูปรี ปลายมน เกลี้ยง ยาว 0.7-1.2 ซม. กลีบดอกรูปลำโพง ยาว 5-6 ซม. สีชมพูหรือม่วงแดง เกสรเพศผู้ 5 อัน ยาวไม่เท่ากัน อยู่ภายในหลอดกลีบดอก อับเรณูไม่บิดงอ รังไข่เกลี้ยง ก้านเกสรเพศเมียรูปเส้นด้าย อยู่ภายในหลอดกลีบดอก ยอดเกสรมี 2 พู ผลแบบแคปซูล รูไข่ ยาว 1.2-1.4 ซม. เมล็ดขนาดประมาณ 0.6 ซม. สีน้ำตาลเข้ม ขนนุ่มคล้ายไหมและขนยาว

ผักบุ้งรั้วมีเขตการกระจายพันธุ์กว้าง พบตั้งแต่ศรีลังกา จีน พม่า ภูมิภาคอินโดจีนและมาเลเซีย จนถึงนิวกินีและหมู่เกาะในมหาสมุทรแปซิฟิก ในไทยพบทุกภาค ขึ้นตามที่โล่ง ชายป่าหรือป่าทดแทน จนถึงระดับความสูงประมาณ 400 เมตร

ชื่ออื่น   บ้องเลน (นครพนม); มันหมู (ตราด); มันจรเข้ (นราธิวาส)

ใบรูปฝ่ามือ มี 5 แฉก แฉกลึกประมาณกึ่งหนึ่ง กลีบดอกรูปลำโพง สีม่วงชมพู
(ภาพ มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์, นครศรีธรรมราช)

หลอดกลีบดอกเรียวแคบ กลีบเลี้ยงขนาดเท่าๆ กัน ปลายกลีบมน
(ภาพ มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์, นครศรีธรรมราช)


แสตมป์ไทยชุดดอกไม้ป่า ปี พ.ศ. 2536 รูปวาดสีน้ำผักบุ้งรั้ว

ผักบุ้งรั้ว
วันที่ 2 มิถุนายน 2551

Ipomoea cairica (L.) Sweet

Convolvulaceae

ไม้เถาล้มลุก มีเง้า ยาวได้ประมาณ 5 ม. หูใบคล้ายใบ ใบเดี่ยวเรียงสลับ รูปฝ่ามือ มี 5 แฉก แฉกลึกถึงโคน แฉกกลางใหญ่กว่า รูปรีหรือรูปไข่หรือแกมรูปใบหอก ยาว 2.5-5 ซม. ใบที่โคนมักแยกเป็นแฉก ก้านใบยาว 2-8 ซม. ช่อดอกออกตามซอกใบ ก้านช่อยาว 2-8 ซม. ก้านดอกย่อยยาว 0.5-2 ซม. กลีบเลี้ยงและกลีบดอกมีจำนวนอย่างละ 5 กลีบ กลีบเลี้ยงติดทน ขยายในผล ขนาดไม่เท่ากัน ยาว 0.4-0.9 ซม. กลีบดอกรูปลำโพง ยาว 2.5-7 ซม. สีม่วง ชมพู หรือม่วงแดง ที่ปากหลอดกลีบมักมีสีเข้มกว่า เกสรเพศผู้ 5 อัน ยาวไม่เท่ากัน อยู่ภายในหลอดกลีบดอก อับเรณูไม่บิดงอ รังไข่เกลี้ยง ก้านเกสรเพศเมียรูปเส้นด้าย อยู่ภายในหลอดกลีบดอก ยอดเกสรมี 2 พู ผลแบบแคปซูล กลม เส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 1 ซม. เมล็ดขนาด 0.5 ซม. สีดำ มีขนสั้นนุ่มหนาแน่น ขอบมีขนยาว ผักบุ้งรั้วมีเขตการกระจายพันธุ์กว้าง พบตั้งแต่อเมริกาใต้ อัฟริกา เอเซีย และหมู่เกาะในมหาสมุทรแปซิฟิก ในไทยพบทุกภาค ขึ้นเป็นวัชพืช พบจนถึงระดับความสูงประมาณ 1000 เมตร

ใบรูปฝ่ามือ แฉกลึกถึงโคน ดอกสีม่วง
(ภาพ: ปาจรีย์ อินทะชุบ (งานพืชสวนโลก, เชียงใหม่)





เอกสารอ้างอิง

Fang, R. and G. Staples. (1995). Convolvulaceae. In Flora of China Vol. 16: 308-380

Staples, G. (2010). Convolvulaceae. In Flora of Thailand Vol. 10 part 3: 403-427.

ความพึงพอการใช้งาน Web Site หน้าสารานุกรมพืช